Bút ký dưới hầm - Khoái cảm của niềm đau

.

“ … A, đó ! Chính những điều nhục mạ giết người đó, những cái chế nhạo của một kẻ không tên nào đó, chính những cái đó đã cho anh cái cảm giác sướng khoái ấy, cái cảm giác đôi khi vượt tới một độ khoái lạc vô ngần…”

Cái nhân vật tôi trong Bút ký dưới hầm đã phải thốt lên những lời như thế sau cả một cuộc đời dài sống trong cái vỏ ốc, dưới căn hầm tăm tối để tự vấn bản thân.  Bất kể là ai khi đọc được những dòng này, cũng không khỏi băn khoăn, và tệ hơn có thể là cảm thấy nực cười. Bởi chăng, dù là ai đi nữa, một con người bình thường liệu có thể  nhận lấy những điều nhục nhã, chế nhạo mà cảm thấy sướng khoái được cơ chứ ???

Nhưng có lẽ, điều tưởng như quá đỗi phi lý như vậy lại hoàn toàn có thể xảy ra trong cuộc đời mỗi con người. Chỉ có điều nó chỉ đôi khi lóe sáng rồi vụt tắt. Sự có mặt của nó luôn bị che phủ bởi một làn sương mờ mang tên “ lý trí “. Bạn phải thật sự tách biệt, tránh xa những những xô bồ vụn vặt của cuộc sống, những lợi ích trước mắt của đời người, dành cho bản thân một khoảng lặng để tự vấn, để nhìn sâu vào cái bản ngã của con người mình mới có thể nhận thấy. Giống như nhân vật chính trong  Bút ký dưới hầm đã từng làm.

Bút ký dưới hầm ra mắt độc giả vào năm 1964 của thế kỷ trước. Được cho là tác phẩm lớn đầu tay của đại văn hào người Nga Dostoyevsky vì từ đây, Dostoyevsky đã tìm được tiếng nói của tâm hồn,  để ông có thể cất lên những khúc ca tuyệt mỹ nhất về cái đẹp, tình yêu và con người. Có thể nói, Bút ký dưới hầm là xuất phát điểm huy hoàng nhất từng có trong lịch sử văn học cũng như trong sự nghiệp văn chương của Dostoyevsky, để rồi theo sau nó là những Tội ác và hình phạt, Lũ người Quỷ Ám, Thằng khờ, Anh em nhà Karamazov… những kiệt tác văn chương chói lọi trong lịch sử văn học của nhân loại.

Với chưa đầy hai trăm trang giấy, cùng kết cấu tương đối đơn giản, cuốn sách gồm hai phần :

Phần 1 với nhan đề "Dưới hầm" là những dòng suy tư, tự thuật, nhận định mới mẻ của một anh chàng bốn mươi tuổi. Sau khi nhận được khoản thừa kế từ một người họ hàng xa, anh quyết tâm từ bỏ sự nghiệp công chức còn dở dang để gánh lấy cuộc sống cô độc, đau đớn mà anh tự nhận là “ dưới hầm “.

Phần 2 – “ Nhân mùa tuyết tan “ là một vài sự kiện có thật trong cuộc đời nhân vật “ tôi”. Những kỷ niệm mà theo hắn thì có “đến hàng trăm nhưng đôi khi một kỷ niệm chợt thức dậy và tóm chặt lấy tôi”. Những sự kiện xoay quanh vấn đề tiền bạc, nỗi chán chường, ganh ghét, thù hằn hay cả danh dự, tình bạn và tình yêu. Những cung bậc căn bản của cuộc sống mỗi con người trong thời đại.

Bằng giọng điệu tự trào, những dòng tự sự, đôi khi là cả những trường đoạn đối thoại nội tâm với những xúc cảm được nung nấu sục sôi sau bao năm dài bị bóp nghẹt và cả quá trình tự truy bức bản thân đến tận cùng, Bút ký dưới hầm đã dãi bày hết những khổ đau dày vò trong tâm hồn của một con người, kẻ vẫn đang âm thầm sinh tồn trên cõi đời. Kẻ vẫn luôn cố gắng, tìm mọi cách để đối phó với vận mệnh và để sống. Cái con người sẵn sàng đi ngược lại với mọi lợi ích, đi ngược lại những bảng giá trị vốn có dành cho nhân loại, để đằm mình trong khổ đau, để tận hưởng cái khoái cảm đau đớn của một con người thật sự, một cuộc sống thực sự. Chính tại đây, tập bút ký đã đặt ra những câu hỏi tiên quyết đối với đời sống : liệu cuộc đời có đáng sống? con người nên làm gì với chính mình trước những phi lý của cuộc sống? họ phải làm gì với số phận của mình khi mang trên vai cái gánh nặng của tự do, của ý chí tự quyết, của một cuộc sống thiếu vắng Thượng Đế…

Tập bút ký  tuy rẳng chỉ là những điều tưởng tượng, nhưng nếu quan sát kĩ  thì những mẫu người tương tự như nhân vật ‘tôi’  không những có thể mà còn hoàn toàn phải có trong xã hội. Đó là mẫu người đã, đang và sẽ mãi đấu tranh, phản kháng với những luân lý, những bảng giá trị và học thuyết xơ cứng, những gì mang tính thực dụng trong cuộc đời mà xã hội văn minh mang lại. Mẫu người đó chỉ tuân phục những lợi ích lớn lao của nhân loại, của cái tôi cá thể. Với niềm mong mỏi được sống, họ sẵn sàng đón nhận mọi khổ đau, mọi điều nhục nhã, mọi sai lầm, day dứt, gánh lấy trọng trách quyết định về cuộc sống của mình để được nếm trải hương vị của cuộc đời, để được sống một cách đúng nghĩa.

Chính nhờ cái nhìn sâu sắc về cuộc sống xã hội, với những nỗ lực truy vấn bản thân đến tận cùng sâu thẳm tâm hồn, thật dễ hiểu khi Bút ký dưới hầm trở thành cuốn sách hay nhất từng được viết ra về chủ nghĩa hiện sinh. Thế nhưng, vận mệnh của tập bút ký và chính bản thân Dostoyevsky cũng chỉ là thắp sáng lên những ngọn đèn, soi rọi những nẻo đường đến với chân lý. Chặng đường dài vẫn còn ở phía trước, kiếp phù sinh của đời người không còn là những bóng hình hư ảo vời vợi chẳng thể nào nắm bắt. Để đạt được đích đến cuối cùng đó, vẫn sẽ cần nhiều hơn, nhiều hơn nữa những nỗ lực, hy sinh và cả khổ đau của những con người dũng cảm, “ những kẻ dưới hầm”.

Thực hiện: Vũ Mạnh Hùng

Nguồn: www.lofficiel.vn